जयंत नारळीकर यांनी BIG BANG या विश्व निर्माण सिद्धांताला केला होता विरोध

जयंत नारळीकर आणि Big Bang सिद्धांत: एक सैद्धांतिक वाद जो निवळला

प्रस्तावना

प्रख्यात भारतीय खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ डॉ. जयंत विष्णू नारळीकर (1938-2025) यांनी विश्वाच्या उत्पत्तीविषयीच्या बिग बॅंग सिद्धांतावर सैद्धांतिक टीका केली होती. त्यांनी प्रतिपादित केलेल्या “सतत सृष्टीचा सिद्धांत” (Steady State Theory) मुळे त्यांना बिग बॅंगच्या विरोधकांपैकी एक मानले जाते. मात्र, नारळीकर यांचा दृष्टिकोन केवळ सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राच्या चौकटीत होता, धार्मिक किंवा तात्विक विचारांचा त्यात समावेश नव्हता.

कुठलाही वैज्ञानिक अविष्कार हा ‘अधिकृत मॉडेल’ प्रमाणे स्वीकारला जाऊ नये एवढीच जयंत नारळीकरांची अपेक्षा होती. विज्ञान शाखेतील वैचारिक विरोध हे तात्विक स्वरूपाचे असतात व अशा विरोधामुळे संशोधन वृत्ती जिवंत राहते व विज्ञानाचा परीघ व आवाका विस्तारित होत राहतो जे जयंत नारळीकरांच्या भूमिकेमुळे नक्कीच साध्य झाले आहे. जयंत नारळीकरांच्या शंका निरसीत झाल्या असल्या तरी त्यांची astrophysics क्षेत्रात कायमची नोंद राहील व इतर कुठल्यातरी संशोधनासाठी त्यांच्या नोंदींचा उपयोग भविष्यात होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

नारळीकरांच्या Big Bang संदर्भात काय शंका होत्या हे जाणून घेणे उद्बोधक ठरेल.

Big Bang संशोधन प्रवास :Cosmic Egg संकल्पने पासून

1927 मध्ये जॉर्जेस लि मायत्रे या बेल्जियमच्या संशोधकांनी बिग बँग थेअरी संदर्भात काही प्राथमिक अशा नोंदी केल्या होत्या ज्या या थियरी च्या पाया ठरल्या. खगोल शास्त्रज्ञ जॉर्जेस हे चर्च चे पादरी होते व ते फिजिसिस्ट ही होते. जॉर्जेस यांच्या संशोधनानुसार हे सर्व विश्व एका अंड्या सदृश तप्त व अती घन अशा पदार्थापासून निर्माण झाले आहे व ते सतत विस्तारित होत आहे.

Big Bang Theory – संशोधनाचा कालानुक्रम (Timeline in Marathi):

1. 1927 – जॉर्जेस लेमैत्र (Georges Lemaître)
   बेल्जियमचे वैज्ञानिक लेमैत्र यांनी “प्राइमिव्हल अॅटम (Primeval Atom)” किंवा “Cosmic Egg” हे संकल्पनात्मक स्वरूप मांडलं. त्यांनी सांगितलं की विश्व एका अतिशय लहान, घन वस्तूपासून (super-dense point) सुरू झालं आणि सतत विस्तारत आहे.
   हाच विचार पुढे जाऊन Big Bang Theory चं मूळ बनला.
2. 1929 – एडविन हबल (Edwin Hubble)
   हबल यांनी शोधलं की सर्व आकाशगंगा एकमेकांपासून दूर जात आहेत, म्हणजेच विश्वाचा विस्तार सुरू आहे.
   हे निरीक्षण लेमैत्र यांच्या सिद्धांताला वैज्ञानिक आधार देणारं ठरलं.
3. 1940s – जॉर्ज गॅमो (George Gamow) आणि सहकारी
   बिग बँगनंतर मूलद्रव्यं (hydrogen, helium) कशी तयार झाली हे समजावून सांगणारं सिद्धांत तयार केला – Big Bang nucleosynthesis.
4. 1950–1965 – दोन स्पर्धक सिद्धांत: Big Bang व Steady State
   दोन्ही सिद्धांतांना वैज्ञानिकांचा काहीसा समान पाठिंबा होता.
   पण Big Bang theory हायड्रोजन व हीलियमची प्रमाणं स्पष्टपणे समजावून सांगत होती, त्यामुळे त्याला थोडा अधिक झुकाव होता. याच काळात जयंत नारळीकर यांनी विश्वाच अविष्कार हा सातत्यपूर्ण असा होत आहे( study state theory) असे आपले वैज्ञानिक मत मांडले होते.
5. 1965 – कॉस्मिक मायक्रोवेव्ह बॅकग्राउंड रेडिएशनचा शोध
   अर्नो पेनझिअस आणि रॉबर्ट विल्सन यांनी विश्वाच्या सुरुवातीच्या उष्णतेचे अवशेष (CMB radiation) शोधले.
   ह्यामुळे Big Bang theory चं महत्त्व पूर्णतः सिद्ध झालं आणि जयंत नारळीकरांचे Steady State theory मागे पडली.

बिग बॅंग सिद्धांताची मूलतत्त्वे

बिग बॅंग सिद्धांतानुसार, सुमारे 13.8 अब्ज वर्षांपूर्वी एका अतिघन आणि अतितापमय सिंग्युलॅरिटीमधून विश्वाचा विस्फोटक प्रसार झाला. हा सिद्धांत

१-विश्वाचा प्रसार (Hubble’s Law),

२-कॉस्मिक मायक्रोवेव्ह बॅकग्राउंड (CMB Radiation), आणि

३-मूलद्रव्यांचे प्रमाण (न्यूक्लिओसिंथेसिस) यावर आधारित आहे.

नारळीकर यांचा सतत सृष्टीचा सिद्धांत

नारळीकर यांनी त्यांचे गुरू, फ्रेड हॉयल यांच्या सतत सृष्टीच्या सिद्धांताला पाठिंबा दिला. या सिद्धांतानुसार:

1. विश्व अनंत आणि शाश्वत आहे.
2. नवीन द्रव्य सतत निर्माण होत आहे (सृजनशीलता तत्त्व).
3. विश्वाची सरासरी घनता कायम स्थिर राहते.

हॉयल आणि नारळीकर यांनी बिग बॅंगच्या सिंग्युलॅरिटी समस्येस (अनंत घनता आणि तापमानाची संकल्पना) आणि विश्वाच्या प्रसाराच्या गतीतील विसंगतींवर प्रश्न उपस्थित केले.

नारळीकर यांची बिग बॅंगविरोधी भूमिका

1. सैद्धांतिक आक्षेप:

• नारळीकर यांच्या मते, बिग बॅंग ही एक “अधिकृत विश्वकोशीय मॉडेल” बनली आहे, ज्यामुळे पर्यायी सिद्धांतांना दुर्लक्ष केले जाते.
• त्यांनी क्वांटम गुरुत्वाकर्षण आणि पर्यायी अंतराळवेळ रचनांवर भर दिला.

1. प्रायोगिक पुराव्यांवर शंका:

• CMB रेडिएशन हे बिग बॅंगचा निर्णायक पुरावा मानले जाते, परंतु नारळीकर यांनी सुचवले की हे इतर प्रक्रियांमुळे (जसे की स्टारलाइटचे पुनर्विकिरण) निर्माण झाले असू शकते.

1. गणितीय सुसंगततेचा अभाव:

• बिग बॅंगमधील सिंग्युलॅरिटी ही आइन्स्टाइनच्या सापेक्षतावादाची मर्यादा दर्शवते, असे नारळीकर म्हणाले.

बिग बॅंगचा विजय आणि नारळीकर यांच्या भूमिकेचे महत्त्व

1990 नंतर COBE, WMAP, आणि प्लँक उपग्रहांनी CMB च्या अत्यंत अचूक मापनांद्वारे बिग बॅंगला पाठिंबा दिला. परिणामी, सतत सृष्टीचा सिद्धांत मागे पडला. मात्र, नारळीकर यांनी केलेली टीका महत्त्वाची राहिली:

• विज्ञानात डॉगमॅटिझम (सिद्धांतांचा जडपणे पाठपुरावा) टाळण्याची आवश्यकता.
• सृजनशील विचारांचे महत्त्व, जे नवीन संशोधनाला चालना देतात.

निष्कर्ष

चौकटी बाहेर विचार करण्याचे वीज्ञानाचे मूलभूत तत्त्व जयंत नारळीकर यांनी अंगिकारले होते. यातूनच आपले गुरू हॉवेल यांच्या सोबत संशोधन करून त्यांनी Hotel Narvekar Theory of Gravity मांडून वयाच्या पंचविशीत आईन्स्टाईन च्या गुरुत्वाकर्षण तत्वाला आव्हान दिले होते. याच वाटेवर चालत त्यांनी बिग बॅंग सिद्धांताच्या काही पैलूंवर शास्त्रसम्मत टीका केली, परंतु ते पूर्णपणे त्याच्या विरोधात नव्हते. त्यांचे योगदान म्हणजे वैज्ञानिक चर्चेला उत्तेजन देणे, ज्यामुळे बिग बॅंग सिद्धांत अधिक परिपक्व झाला. विज्ञानाच्या क्षेत्रात नारळीकर यांची ओळख India’s Science communicator अशी आहे. त्यांंची चौकटी बाहेर विचार करण्याची भूमिका एक संशयवादी आणि मौलिक विचारवंत या रूपात अमर राहील.

संदर्भ:

• Hoyle, F., & Narlikar, J. V. (1964). “A New Theory of Gravitation.”
• Narlikar, J. V. (2002). “The Steady State Universe Revisited.”
• Planck Collaboration (2018). “CMB Observations and Cosmological Parameters.”

About The Author

Avinash Ghodke

administrator

Screenwriter and Lyricist with 20 years of experience in Bollywood and Marathi cinema.His creative writing examines the contradictions of lived experience, while his journalism uncovers humanism beneath headlines.

See author's posts