Chupke Chupke Ghazal लिहिणारे मौलाना हसरत मोहानी कृष्णाचे भक्त होते आणि लोकमान्य टिळकांचे ही..

मौलाना हसरत मोहानी यांचे बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व

मौलाना हसरत मोहानी हे नाव ऊर्दू शायरीच्या क्षेत्रातील एक मोठे नाव म्हणून ओळखले जाते. “चुपके चुपके रात दिन आँसू बहाना याद है…” ही अमर गझल लिहिणारे हसरत मोहानी हे केवळ एक शायर नव्हते तर एक क्रांतिकारी स्वातंत्र्यसैनिक, एक अनन्यसाधारण कृष्णभक्त आणि भारतातील सांस्कृतिक ऐक्याचे एक प्रतीक होते.

हसरत मोहानी यांचे जीवन खूपच वैविध्यपूर्ण होते. खालील तक्त्यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विविध बाजूंचा आढावा घेऊया.

वैयक्तिक जीवन आणि शिक्षण

हसरत मोहानी यांचे मूळ नाव सैयद फझल-उल-हसन असे होते. त्यांचा जन्म १८७५ मध्ये उत्तर प्रदेशमधील उन्नाव जिल्ह्यातील ‘मोहान’ या गावी झाला. गावाच्या नावावरून त्यांनी ‘मोहानी’ हे टोपणनाव स्वीकारले.

त्यांचे शिक्षण अलीगढमधील मोहम्मडन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेज (आताची अलीगढ मुस्लिम युनिव्हर्सिटी) येथे झाले. कॉलेज काळातच त्यांनी ब्रिटिश विरोधी विचारांमुळे तीन वेळा कॉलेजमधून हद्दपार झाल्याची नोंद आहे. याच काळात त्यांनी “उर्दू-ए-मुआल्ला” नावाचे साहित्यिक आणि राजकीय नियतकालिक सुरू केले, ज्यामुळे स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांचा सक्रिय सहभाग सुरू झाला.

राजकीय आणि सामाजिक प्रवास

हसरत मोहानी हे केवळ विचारांचेच नव्हते तर कृतीचेही क्रांतिकारक होते. बाल गंगाधर टिळक यांचे ते समर्थक होते आणि काँग्रेसमधील ‘गरम(जहाल) दलाचा’ भाग होते. ब्रिटिश सरकारविरोधी लेख लिहिल्याबद्दल त्यांना तुरुंगवासह भोगावा लागला आणि तुरुंगात त्यांना शारीरिक श्रम जसे गहू दळण्याचे काम करावे लागले होते

भारत पाकिस्तान फाळणीचा विरोध

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ‘भारताचे संविधान सभा सदस्य’ म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले, परंतु शेतकरी-मजुरांच्या हिताच्या अपेक्षा पूर्ण होत नसल्याचे म्हणून त्यांनी संविधान मसूद्यावर सही करण्यास नकार दिला.

कृष्णभक्तीचा अद्भुत पैलू

हसरत मोहानी यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात आश्चर्यकारक आणि प्रेरणादायी पैलू म्हणजे त्यांची श्रीकृष्णावरील अगाध भक्ती. हे एक मुस्लिम मौलवी जे ११ वेळा हजऱ करण्यास गेले तेच ११ वेळा जन्माष्टमीचा सण साजरा करण्यासाठी मथुरेला हजर असत.

त्यांनी श्रीकृष्णावर उर्दू भाषेत अनेक कविता लिहिल्या आहेत. त्यांच्या एका नजममध्ये ते म्हणतात:

ते श्रीकृष्णाला ‘हजरत श्री कृष्ण अलैहि-रहमा‘ म्हणून संबोधत, जे इस्लाममधील पैगंबरांसाठी वापरला जाणारा आदरसूचक शब्द आहे. ही भक्ती केवळ शब्दांपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती त्यांच्या आचरणातही दिसून येत असे.

साहित्यिक योगदान

हसरत मोहानी यांनी ‘कुल्लियात-ए-हसरत मोहानी’ (कवितासंग्रह), ‘शरह-ए-कलाम-ए-गालिब’ (गालिबच्या काव्यावरील टीका) यासहित अनेक ग्रंथ लिहिले. परंतु सामान्य जनमानसात त्यांना ओळख मिळाली ती ” चुपके चुपके रात दिन”
या गझलमुळे, जी नंतर गुलाम अली आणि जगजीत सिंग यांसारख्या गायकांनी गायली आणि ती अजरामर झाली.

एका अखंड भारताचे प्रतीक

मौलाना हसरत मोहानी हे गंगा-जमुनी तहजीबचे जिवंत उदाहरण होते. एक मुस्लिम क्रांतिकारी ,Communist ज्याचे हृदय भगवान श्रीकृष्ण या हिंदू देवतेप्रती अथांग भक्तीने ओले होते, अशी ही विलक्षण व्यक्तिरेखा भारताच्या सांस्कृतिक ऐक्याचा आदर्श मांडते.

त्यांचे जीवन सांगते की, भक्ती आणि प्रेम हे कोणत्याही धर्माच्या किंवा जातीच्या अरुंद कक्षेत बंदिस्त राहू शकत नाहीत. १३ मे १९५१ रोजी लखनऊ येथे त्यांचे निधन झाले.

मौलाना हसरत मोहानी यांचे आयुष्य केवळ एक अभ्यासाचा विषय नसून, ते आपल्या सर्वांसाठी एक प्रेरणा आहे. आजच्या या काळात, जेव्हा धर्म आणि समाज यामध्ये दरी वाढताना दिसते आहे, तेव्हा हसरत मोहानी यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की खरा धर्म म्हणजे मानवतेची सेवा, सच्चे प्रेम आणि परमेश्वराप्रती असलेली निष्ठा ही कोणत्याही एका सांस्कृतिची मालमत्ता नसून सार्वत्रिक असते.