या तीन जर्मन कवींनी उर्दू गझल च्या कठोर नियमांना आपल्या काव्य लेखनात प्रभावी पणे वापरले
गझल लिहिणारे तीन German कवी
German poets inspired by Urdu Ghazal-इस्लामी कलेतील एक उत्कृष्ट आणि सुसंस्कृत काव्यप्रकार म्हणजे गझल. मुख्यतः फारसी भाषेत लिहिलेली गझल पुढे उर्दूमध्ये लिहिली जाऊ लागली. उर्दू या पूर्णतः भारतीय भाषेमुळे गझल खऱ्या अर्थाने सर्वसामान्य लोकांची झाली. तिचा उगम अरबी आणि फारसी साहित्यात झाला आणि ती भारतीय उपखंडात येऊन रुजली. परंतु या काव्यप्रकाराची आकर्षणाची शक्ती केवळ पूर्वेपुरती मर्यादित नव्हती. १९ व्या शतकात युरोप, विशेषतः जर्मनीमध्ये, ‘ओरिएंटलिझम’ (पूर्वेकडील संस्कृतीच्या अभ्यासाकडे झुकणे) या चळवळीचा उदय झाला. या काळात पूर्वेकडील कला, साहित्य आणि तत्त्वज्ञानाकडे खूप आकर्षण निर्माण झाले. याच सांस्कृतिक संगमाच्या काळात जर्मन कवींनी गझल प्रकार स्वीकारला आणि त्यावर आपली छाप सोडत नवनवे प्रयोग केले.
१. योहान वोल्फगांग फॉन गोएटे(Goethe): प्रेरणा आणि आंतरिकरण
गोएटे हे युरोपियन समाजाला उर्दू गझल प्रकाराशी ओळख करून देणारे पहिले प्रमुख जर्मन कवी होत. त्यांनी फारसी कवी हाफिझच्या गझलींच्या भाषांतरांवर आधारित, १८१९ मध्ये ‘वेस्ट-ओस्ट्लिचर दिवान’ हा काव्यसंग्रह लिहिला. गोएटेचा उद्देश केवळ गझलची नक्कल करणे नव्हता, तर त्याच्या आधारे पश्चिम आणि पूर्व यांच्यातील सांस्कृतिक संवाद साधणे होता.
“Stirb und werde!
Denn solang du das nicht hast,
Bist du nur ein trüber Gast
Auf der dunklen Erde.”
जुने मारूनच नवं बनणं शिक.
हे तुला जमेल,
तोपर्यंत या निराश जगतात,
तू एक उदास सोंगटीसम पाहुणा आहेस.
२. फ्रीड्रिश र्युकर्ट(Friedrich Rückert): भाषांतरकार आणि तंत्रज्ञ
र्युकर्ट हे गोएटेपेक्षा वेगळे होते. ते भाषाशास्त्रज्ञ आणि अनेक भाषांचे जाणकार होते. त्यांनी अरबी, फारसी आणि संस्कृत भाषांचा सखोल अभ्यास केला होता. म्हणूनच गझल प्रकाराशी त्यांचा दृष्टिकोन अधिक शास्त्रीय आणि तांत्रिक होता.
“In deinem Äuglein ist ein Feuer,
Das sich nach meinem Herzen sehnt, mein Kind;
In meinem Herzen ist ein Sehnen,
Das sich nach deinem Äuglein sehnt, mein Kind.”
तुझ्या डोळ्यात एक ज्वाला आहे,
ती माझ्या हृदयासाठी तळमळते,हे माझ्या प्रिये;
माझ्या हृदयात एक तहान आहे,
ती फक्त तुझ्याच डोळ्यांसाठी तळमळते, हे माझ्या प्रिये.
३. ऑगस्ट वॉन प्लाटन(August von Platen): कलात्मक परिपूर्णतेचा शोध
प्लाटन हे कलात्मक परिपूर्णता आणि शुद्ध सौंदर्याचे पुरस्कर्ते होते. त्यांना गझलमध्ये कलात्मक अभिव्यक्तीचे एक आदर्श साधन दिसले. र्युकर्टसारखेच त्यांनाही गझलच्या कठोर रचनेचे आकर्षण होते.
“Was je dein Mund gesprochen süß und milde,
Hat, wie von Paradieseslust berückt,
Die Seele mir, die um sich selber flicht,
Gefesselt nun in deinem Liebesgefilde.”
तुझ्या मुखातून निघालेले प्रत्येक गोड, सुमधुर शब्द,
स्वर्गसुखाच्या मोहिनीसारखे,
माझे मन, जे स्वतःच्याच विचारात गुंतले होते,
त्याला तुझ्या प्रेमाच्या जगात अडकवून टाकलेस आता.
आकलन
या तीनही जर्मन कवींनी गझल प्रकाराला वेगवेगळ्या पद्धतीने आत्मसात केले.
- गोएटे यांनी त्याची तात्त्विक आणि भावनिक पातळी स्वीकारली,
- र्युकर्ट यांनी त्याचे तांत्रिक आणि भाषिक भाषांतर केले,
- तर प्लाटन यांनी त्याची कलात्मक आणि सौंदर्यशास्त्रीय क्षमता शोधून काढली
उर्दू गझल ही केवळ प्रेमकविता नसून मानवी भावना, विरह, अध्यात्म, आत्मशोध आणि जीवनातील विरोधाभास यांचे सूक्ष्म चित्रण करणारा काव्यप्रकार आहे. अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात युरोपमध्ये पूर्वेकडील संस्कृतीबद्दल मोठी उत्सुकता निर्माण झाली होती. अशा वातावरणात जर्मन कवींना गझलेतील भावनिक गहिरेपणा आणि तात्त्विक चिंतन विशेष आकर्षक वाटले. गझलेतील प्रतीकात्मक भाषा, प्रेम आणि अध्यात्म यांचा संगम, तसेच वैयक्तिक अनुभवांना वैश्विक अर्थ देण्याची क्षमता ही त्यांच्या स्वतःच्या साहित्यिक शोधाशी सुसंगत होती.
याशिवाय, गझलेची विशिष्ट रचनापद्धती आणि संगीतात्मकता यामुळेही जर्मन कवी प्रभावित झाले असावेत. प्रत्येक शेर स्वतंत्र अर्थ घेऊन उभा राहत असतानाच संपूर्ण गझल एक भावविश्व निर्माण करते, ही तिची वैशिष्ट्यपूर्ण ताकद होती.
गोएटे, फ्रीड्रिश र्युकर्ट आणि ऑगस्ट व्हॉन प्लाटन यांसारख्या कवींनी गझलेत केवळ एक विदेशी साहित्यप्रकार पाहिला नाही, तर जर्मन कवितेला नवे अभिव्यक्तीमाध्यम देणारी कलात्मक शक्यता पाहिली. त्यामुळे गझल त्यांच्या दृष्टीने सांस्कृतिक संवादाचा आणि साहित्यिक प्रयोगांचा एक महत्त्वाचा सेतू ठरली.
भारतीय उपखंडातही सांस्कृतिक आणि धार्मिक सीमांच्या पलीकडे जाऊन साहित्यनिर्मिती झाली आहे. त्याचे एक मनोरंजक उदाहरण म्हणजे कृष्णभक्तीने प्रेरित झालेल्या मुस्लिम शायरांची परंपरा. याविषयी अधिक वाचा: कृष्ण भक्त शायर मौलाना हजरत अली यांच्यावरील लेख.
हे ही वाचा:
भोपाळ चे एक वकील आहेत फ्रांसचे राजा – Nepoleon 4 – French king in Bhopal
फ्रेंच युवतीचे भारत प्रेम:South Goa येथे चालते नदीकाठी सुंदर Eco Farm Resort
